ایرانی‌ها از کی کتابخوان شدند؟ از روزی که مغازه‌های کتابفروشی باز شد که به آنها «دکان کتاب» می‌گفتند و کتابفروش‌های دوره‌گرد هم راه افتادند در شهرهای بزرگ؛ اواخر دوران قاجار بود و روزگار مشروطه بود و دوره بیداری بود.
کد خبر: ۲۵۱۳۴۵
تاریخ انتشار:۲۵ ارديبهشت ۱۴۰۱ - ۰۸:۰۱ - 15 May 2022
روزگار «دکان کتاب» و کتابفروشان دوره‌گرد/ ایرانی‌ها چگونه کتابخوان شدند؟


به گزارش روزپلاس؛ تا اوایل دوره قاجار کتاب‌ها در ایران خطی بودند و بالطبع کمیاب و گران بودند و در اختیار اهل فضل و اهل علم و دور از دسترس مردم عادی. تا اینکه صنعت چاپ به ایران هم رسید و ماجرا از این قرار بود: «نخستین دستگاه چاپ در ایران با دستور عباس‌میرزا، نایب‌السلطنه فتحعلی‌شاه قاجار بعد از جنگ اول ایران و روس در تبریز توسط حاج‌زین‌العابدین تبریزی راه‌اندازی شد... به‌نظر می‌رسد کتاب فتح‌نامه میرزا ابوالقاسم قائم مقام فراهانی که تفصیلی از جنگ‌های ایران و روس است به‌عنوان اولین کتاب به صورت چاپ سنگی در ایران منتشر شد».

از همان‌زمان چند چاپخانه یا به‌قول خودشان «مطبعه» دیگر در شهرهای بزرگ ایران ازجمله تبریز و مشهد و شیراز فعال شده‌اند و بعد دستگاه‌های چاپ سربی هم به ایران رسیدند و این‌طوری شد: «با تأسیس مدرسه دارالفنون در سال ۱۲۳۰ شمسی در تهران به‌عنوان نخستین مرکز علمی مدرن، نیاز به ترجمه، تألیف و انتشار کتاب بیشتر شد و همین باعث شد ناصرالدین قاجار دستور راه‌اندازی چاپخانه سلطنتی در کنار ترجمه‌خانه شاهی را صادر کند. این آغازی بر افزایش تعداد چاپخانه‌های خصوصی بود... براساس اسنادی که از خانواده امین‌الضرب -مهم‌ترین خاندان بازرگان ایرانی در دوره قاجار- باقی‌ مانده است بسیاری از ناشران برای عرضه کتاب‌های خود با مشکلاتی مواجه شدند و به همین‌دلیل تصمیم گرفتند تا در کنار انتشارات، کتابفروشی خود را تأسیس کنند». و این‌طوری ایران صاحب کتابفروشی شد.




عکسی تاریخی و باارزش از کتابفروشان دوره‌گرد قاجاری

کتاب‌هایی که مردمان قاجاری می‌خواندند

تا پیش از گسترش صنعت چاپ در ایران اغلب کتاب‌های چاپی موجود از هند به ایران می‌رسید و شرایط این‌گونه بود: «کتاب‌ها آن زمان در ایران چاپ نمی‌شد و از بمبئی هندوستان به‌وسیله کشتی به بندرعباس می‌آمد و از آنجا به شیراز منتقل می‌شد... کتاب‌ها بعد از شیراز در شهرهای دیگر مثل اصفهان و مشهد پخش می‌شد؛ کتاب‌هایی که هم به زبان فارسی و هم به زبان اردو بودند». جالب اینکه بسیاری از نشریات دوره مشروطه نیز مانند کتاب‌ها در کشورهای دیگر ازجمله هند و ترکیه و مصر چاپ می‌شدند و تا به ایران برسند ماجراها داشتند و گاهی اصلا نمی‌رسیدند یا خبرهایشان تا به مملکت برسد قدیمی می‌شد! ولی از دوره مشروطه که به‌تدریج صنعت چاپ کشور رشد کرد کار افتاد دست ایرانی‌ها و کتاب‌ها زیاد شدند و کتابفروشی‌ها هم. اصلا خیلی‌ها معتقدند همین گسترش کتب و نشریات نوظهور بود که به بیداری اجتماعی منجر شد و در ایران انقلاب مشروطه راه‌انداخت.

قدیمی‌ترین کتابفروشی تهران کجا بود؟ سال ۱۲۸۰ شمسی تأسیس شد و نامش «اسلامیه» بود و در تیمچه حاجب‌الدوله بازار تهران بود. معلوم است که نامش هم از کجا آمده است؛ بیشتر کتاب‌های آن روزگار مذهبی بودند یا کتب ادعیه و علوم دینی بودند. البته  به گواهی اسناد تاریخی کتاب‌های دانشمندان قدیمی ایرانی و نویسندگان معاصر و روشنفکران دوره مشروطه و کتب فلسفه و علوم اجتماعی نویسندگان خارجی هم در فهرست کتاب‌هایی بودند که مردمان قاجاری می‌خواندند.



کتابفروشی «اسلامیه»، نخستین کتابفروشی تهران که در سال ۱۲۸۰ شمسی یعنی پیش از انقلاب مشروطه تأسیس شد

از همان‌موقع که دکان‌های کتاب یا همان کتابفروشی در شهرهای بزرگ ایران رونق گرفتند کتابفروشی سیار هم رواج یافت و دوره‌گردهایی بودند که به‌قول امروزی‌ها کار فرهنگی می‌کردند و کتاب می‌فروختند به اهل علم و سیاست و فرهنگ و مطالعه و وضعیت این‌گونه بود: «در تهران قدیم بیشتر کتابفروشان ثابت و دوره‌گرد اهل خوانسار بودند... جلوخان مسجد شاه، بازار حلبی‌سازها، سرای امیر، بازار بین‌الحرمین، تیمچه حاجب‌الدوله و بعدها خیابان‌های ناصریه، صوراسرافیل و باب‌همایون مرکز اصلی فروش کتاب و محل تردد کتابفروشان دوره‌گرد بود». 



نمونه‌ای از چاپ سنگی کتاب «مختارنامه»، متعلق به اواسط دوره قاجار

کتابفروشان به خانه‌های مردم می‌رفتند!

پس از دوره قاجار با گسترش علوم و فنون جدید و ترویج سوادآموزی اجباری و راه‌اندازی مراکز آموزش دانشگاهی به‌تدریج کتاب شد ابزار دست و ضرورت زندگی و کار و تحصیل خیلی‌ها و «سعید نفیسی» نویسنده و محقق معاصر درباره کتابفروشانِ آن روزگار گزارش داده است: «بازار حلبی‌سازها مرکز کتابفروشی‌های تهران بود. یکی دیگر از تیمچه‌های کتابفروشی تهران هم در تیمچه حاجب‌الدوله و بازار کفاش‌ها بود. حاج ملا محمدصادق و حاج ملا محمدباقر دو برادر اهل خوانسار و اهل فضل بودند که به خانه‌های مردم می‌رفتند و کتاب‌هایشان را عرضه می‌کردند. گاهی فوراً هم پول کتاب‌ها را نمی‌گرفتند. معتبرترین دکان کتابفروشی آن زمان متعلق به میرزا محمد خوانساری در بازار حلبی‌سازها... قرار داشت».



یکی از نخستین ماشین‌های چاپ ایران که در دوره قاجار برای نشر کتاب در تبریز استفاده شد 

در دهه‌های بعدی مطالعه کتاب مدام و مدام در ایران افزایش یافت و کتابفروشی‌ها بیشتر و بیشتر شدند. این افزایش مستمر تا دهه ۸۰ شمسی همچنان ادامه داشت تا اینکه مطالعه مجازی جای کتاب‌های کاغذی را گرفت. حالا اگرچه هنوز نشر کاغذی کتاب رواج دارد ولی دیگر روزگار عوض شده و کتاب‌ها دیجیتال شده‌اند و ناگزیر مغازه‌های کتابفروشی‌ هم کمتر شده‌اند. در مقابل،صنعت نشر کتاب از طریق فناوری ارتباطات مجازی و رسانه‌های دیجیتال رونق گرفته و کار به جایی رسیده که جوانان ایرانی کتاب‌های مشهور دنیا را به‌روز می‌خوانند؛ گاهی زودتر از مردمان سایر ملل توسعه‌یافته.
بازگشت به ابتدای صفحه
ارسال به دوستان
ارسال نظر
نام:
ایمیل:
* نظر:
روایت تصویری
نگاه دوم
پیشنهاد سردبیر
پربازدیدها

زلزله ۶.۱ ریشتری هرمزگان را لرزاند/ ۵ کشته و ۸۴ زخمی تاکنون/ تمام ادارات دولتی هرمزگان امروز "شنبه" تعطیل شدند/ پایان عملیات جستجو

نشر اخبار غیر صحیح جهت خسارت به حریم محترمین/ ماجرای اختلاف‌نظر استاد فاطمی‌نیا با حجت‌الاسلام والمسلمین پناهیان و دانشگاه امام صادق از کجا ساخته‌شد؟

امیرعبداللهیان: اقدام نظامی در خاک سوریه را عامل ناامنی بیشتر در منطقه می‌دانیم

برگزاری مراسم اربعین را به مردم بسپارید نه به سامانه‌ی سماح/ کمیسیون اصل ۹۰ مجلس سخت‌گیری‌های بی‌مورد و شرط دوز سوم واکسن برای سفر اربعین را پیگیری می‌کند/ حجت‌الاسلام میرزایی: محدودیت‌ها تنها برای مناسبت‌های مذهبی است و این رفتار دوگانه قابل پذیرش نیست/ نقدعلی: به جای تسهیل شرایط راهپیمایی اربعین موانع عجیب ایجاد می‌شود

آیا چین و روسیه همراستا با یکدیگر باقی خواهند ماند؟/ چرا چینی ها از موقعیتی که روس‌ها به لطف ماجراجویی اوکراین در آن قرار گرفته‌اند خوشحال نیستند؟

اعتقاد به خداوند در میان آمریکایی‌ها !

سفر باقری به مسکو و دیدار با ریابکوف/ روسیه: آمریکا باید برای احیای برجام نرمش بیشتری نشان دهد

دیپلمات روس: حذف روسیه از شورای امنیت تنها با انحلال سازمان ملل ممکن است

اصلی ترین ملاک های ازدواج/ اینفوگرافیک

امید نورافکن با ارزش‌ترین بازیکن لیگ ایران شد

بازخوانی خاطرات علی‌اکبر ولایتی/ راه‌اندازی سفارتخانه‌های ایران پس از پیروزی انقلاب/ گفتگو با مقامات هندی به‌زبان فارسی

فائزه هاشمی دستور به نافرمانی مدنی داد

میلیاردی های شانزدهمین حراج تهران را بشناسید

اعزام زائران عتبات برای عرفه از فردا آغاز می‌شود

فیلم یوما، چرا در ترساندن مخاطب، به سنت‌های اصیل فیلم ترسناک وفادار نیست/ درگیر کردن احساسات مخاطب با استفاده‌ی موذیانه از استرس

سالیوان: بازگشت دوجانبه به برجام به نفع آمریکاست

نخست وزیر عراق وارد عربستان سعودی شد

امیرعبداللهیان: اگر آمریکا نیت جدی داشته باشد، توافق در این دور از مذاکرات در دسترس است

موافقت دولت با طرح تشکیل وزارت بازرگانی

آمریکای قطر همان آمریکای وین است!

زلزله ۶.۱ ریشتری هرمزگان را لرزاند/ ۵ کشته و ۸۴ زخمی تاکنون/ تمام ادارات دولتی هرمزگان امروز "شنبه" تعطیل شدند/ پایان عملیات جستجو

مدیر عامل گروه توسعه ملی منصوب شد

تبیین مصادیق امربه معروف و نهی از منکر توسط مقام معظم رهبری/ ستاد امربه معروف به خودش نمره‌ی قبولی می‌دهد ؟!

حجت‌الاسلام والمسلمین پناهیان: امام به شهید بهشتی فرمود باید تا آخر ایستاد و آداب مظلومیت را به جا آورد/ جایی که مظلومیت قطعی است باید تبیین کرد/گاهی ولی‌فقیه مصالحی دارد که نمی‌توان عنوان کرد/ با وجود برخی ضعف‌ها، ایران تنها کشوری است که مسیر قدرت را تصاعدی طی کرده‌است

توازن اقتدار به نفع اسلام و انقلاب تغییر کرده/ رژیم صهیونیستی که راهبرد نیل تا فرات را در سر داشت در دیوار بتنی دور‌خود محبوس است/ دشمن سپاه را نقطه شکل‌گیری شکست های‌ خود میداند

وزارت خارجه‌ی‌دولت سیزدهم د‌رحال گره‌گشایی و فعال کردن روابط تعطیل شده است/ امیرعبدالهیان با نگاهی واقع‌بینانه ایران را به مرکز دیپلماسی منطقه تبدیل کرده است

نشر اخبار غیر صحیح جهت خسارت به حریم محترمین/ ماجرای اختلاف‌نظر استاد فاطمی‌نیا با حجت‌الاسلام والمسلمین پناهیان و دانشگاه امام صادق از کجا ساخته‌شد؟

اظهارات سخنگوی وزارت امور خارجه درباره گزارش منتشر شده در یکی از رسانه‌ها مبنی بر پایان مذاکرات/ مذاکرات دو روزه هنوز به انتها نرسیده/عصر امروز نشست دیگری برگزار خواهد شد

درباره فانتزی‌های غیراخلاقی پسربچه اینستاگرامی و دو دختر/ تجارت ابتذال با استثمار کودکان کار لاکچری

ببینید/آهنگی که جهانی شد/سلام یامهدی

بانک ملی:‌ سرقت شعبه دانشگاه ۱۴ ساعت طول کشیده بود

تقدیر «محسنی اژه‌ای» از اقدام به موقع پلیس و دادستانی تهران در دستگیری دزدان بانک ملی/ تعرض به پلیس در همه دنیا امر بسیار سنگینی است

پیش‌بینی ریزش شدید قیمت ارز

هواشناسی: توده جدید گردوخاک، فردا از عراق وارد کشور می‌شود

عناصر خائنی از سازمان اطلاعات عراق در جنایت فرودگاه بغداد مشارکت داشتند/ تکذیب ادعای نفوذ آمریکا در نزدیکان حاج‌قاسم و ابومهدی

فیلم یوما، چرا در ترساندن مخاطب، به سنت‌های اصیل فیلم ترسناک وفادار نیست/ درگیر کردن احساسات مخاطب با استفاده‌ی موذیانه از استرس

چه کسانی در شهرداری تهران پست گرفتند؟/اعلام حقوق مدیران و سفرهای خارجی

رایزنی اروپا-آمریکا درباره برجام در بروکسل

نمایش قدرت نظامی علیه سئول/ کره شمالی چندین راکت پرتاب کرد

گزارش جدید آژانس اتمی؛ ایران آماده تزریق اورانیوم به سانتریفیوژهای فردو بود

دولت بلغارستان سقوط کرد

روزنامه سعودی: اقتصاد ایران در حال مقاوم شدن در برابر تحریم‌هاست