بررسی/

سوگند به شهیدان کربلا و کمرنگ شدن استفاده از «شبّیر» در شعر فارسی

محمد مرادی در یادداشت‌هایی به بررسی «شعر عاشورایی» پرداخته است. این شعر را از آغازین قدم‌های شعر فارسی پیگیری کرده و در شانزدهمین قسمت آن، به شعر عاشورایی در قرن هفتم پرداخته است.

کد خبر: ۳۳۷۷۶۸

۲۴ مرداد ۱۴۰۴ / ۱۱:۰۸

به گزارش روزپلاس، محمد مرادی شاعر، منتقد ادبی و استاد دانشگاه در سلسله یادداشت‌هایی به بررسی «شعر عاشورایی» پرداخته و این گونه شعر را از آغازین قدم‌های شعر فارسی پیگیری کرده است.

دقیق شدن در لحظات و دقایق و ظرایف شعر عاشورایی، از ویژگی‌های یادداشت‌های مرادی است که خواندن آن را برای علاقه‌مندان به ادبیات و شعر عاشورایی مغتنم می‌کند.

مرادی در شانزدهمین قسمت از این یادداشت‌ها به ویژگی‌های شعر عاشورایی در قرن هفتم پرداخته است.

در ادامه قسمت شانزدهم «شعر عاشورایی» را می‌خوانید:

در دیوان‌های شاعران سده هفتم، به‌موازات رشد سرودن اشعار مستقل عاشورایی، به دلایل مختلف فرهنگی و ادبی، از اشارات وصفی به حادثه عاشورا کاسته شده و به‌ندرت در آثار قصیده‌سرایان، برخی تلمیحات مدحی را به نام و شخصیت امام حسین (ع) می‌توان سراغ گرفت. برای مثال قاضی شمس‌الدین طبسی (ف. ۶۲۴؟) در ستایش ممدوح، او را به آل حسین نسبت داده (دیوان، ص ۸۰) و از جایگاه آن حضرت یاد کرده است.(همان، ص ۱۱)

در اشعار سید ذوالفقار شروانی (ف. ۶۶۹) شاعر شیعه این سده نیز، چنین رویکردی را در وصف ممدوحانِ منتسب به خاندان پیامبر (ص) می‌توان دید:

شب احباب تو رخشنده‌تر از جان حسین

روز اعدای تو تاریک‌تر از جان یزید (دیوان، ص ۱۹۰)

شاه سادات، عماد حق و دین میرعلی

میوه‌ی جان و دل شبّر و شبّیر و علی (دیوان، ص ۵۴۸)

به عون شرعی نایب مناب جدّ شبیر

ز روی علمی قایم‌مقام زوج بتول (همان، ص ۳۳۸)

از این سده، اشاره به عنوان «شبیر» برای امام حسین (ع) به‌مرور در ادب فارسی کمرنگی می‌یابد؛ هرچند همچنان در برخی متون نشان آن یافت می‌شود.

ذوالفقار شروانی (قوام‌الدین حسین‌بن علی) در اشعارش همچنین به شیوه مناقبیان به دوازده امام شیعه (ع) اشاره و به اعتقاد خود اقرار کرده است.(همان، ص ۷۹ و ۸۰) او در ترکیب‌بند باشکوهش در ستایش امام رضا (ع) که از آثار شاخص در سیر شعر رضوی است، زیارت آن حضرت را در شرافت چون زیارت کربلا و نجف و مدینه دانسته است:

گو بیا و جان ز نور مرقد او تازه‌دار

از جهان فانی ار خواهد کسی دارالبقا

کز شرف در پیشگاه مشهد او مضمرست

هم مدینه هم نجف هم سامره هم کربل (همان، ۵۴۵)

از ویژگی‌های ادب عاشورایی که به سبک شاعران سده ششم، در قرن هفتم نیز نمودی نسبی دارد، سوگند خوردن به شهیدان کربلاست. این مضمون را در شعر زیر از قصیده شاخص سعدی (ف. ۶۹۱ یا ۶۹۴) می‌توان دید:

یارب به نسل طاهر اولاد فاطمه

یارب به خون پاک شهیدان کربلا (کلیات، ص ۱۱۷۹)

مجد همگر (ف .۶۸۶) هم در قصیده‌ای طولانی به شاه تشنه و شیرخوارِ کربلا، این‌گونه سوگند خورده است:

به قهر دشنه که بر خلق یافت مظلومی

به شاه تشنه که تا حشر ماند عطشانی

به تیربار که فرمود بر عدو حرّی

به شیرخوار که بر حلق خورد پیکانی

به خون پاک شهیدان کربلا که ازآن

نمود لاله‌ستانی چنان بیابانی… (دیوان، ص ۳۹۵)

شاعران شاخص این سده در ادب عاشورایی، مولوی و سیف فرغانی‌اند که در یادداشت‌هایی مستقل به آنان خواهیم پرداخت.