گزارش/

زبان در عصر الگوریتم‌ها/ شبکه‌های اجتماعی تحول زبانی را شتاب می‌بخشند

رشد شبکه‌های اجتماعی طی دو دهه گذشته نه تنها الگوهای ارتباطی بشر را دگرگون ساخته، بلکه بر بستر زبان و تحول آن نیز تأثیرات عمیق بر جای گذاشته است.

کد خبر: ۳۴۱۵۷۵

۰۴ مهر ۱۴۰۴ / ۰۸:۴۵

به گزارش روزپلاس، این تغییرات محدود به شیوه انتقال پیام یا سرعت ارتباط نیست، بلکه ساختارهای بنیادین زبان، از سطح واژگانی و معنایی تا کاربردشناسی و سبک بیان را تحت‌تأثیر قرار داده است.

زبان به‌عنوان یک نظام زنده همواره در معرض تغییر بوده است، اما ظهور پلتفرم‌هایی مانند ایکس، تیک‌تاک، ردیت و اینستاگرام، فرایند تکامل زبانی را شتابی بی‌سابقه بخشیده و از خلال تعاملات گسترده کاربران، الگوهای نوین تولید، بازتولید و مصرف زبان پدید آورده است. پرسش محوری این است که آیا این دگرگونی‌ها نشانگر نوعی «افول زبانی» و فروکاست سطحی ارتباط هستند یا بالعکس، بخشی از فرایند طبیعی و تاریخی تحول زبان به شمار می‌روند که اکنون در مقیاسی جهانی و با سرعتی بی‌سابقه رخ می‌دهد؟

در این نوشتار کوتاه تلاش می‌شود با اتکا به دیدگاه‌های زبان‌شناسان، مطالعات رسانه‌ای و مستندات علمی، ابعاد این تأثیرات بررسی و ارزیابی شود.

الگوریتم و تکامل زبانی

یکی از یافته‌های کلیدی در پژوهش‌های اخیر، تأثیر مستقیم الگوریتم‌های پلتفرم‌های اجتماعی بر شکل‌گیری اصطلاحات و واژگان جدید است. آدام الکسیچ، زبان‌شناس و نویسنده کتاب «الگوسپیک: چگونه رسانه‌های اجتماعی آینده‌ی زبان را متحول می‌کنند»، نشان می‌دهد که اصطلاحات جدید نه حاصل انحطاط زبانی بلکه نتیجه سرعت‌بخشیدن به همان الگوهای دیرینه تحول زبان هستند. الگوریتم‌ها به واسطهٔ نظام توصیه‌گر و اولویت‌بندی محتوا، اصطلاحاتی را که شانس بیشتری برای دیده‌شدن دارند تقویت کرده و با ایجاد چرخهٔ بازنشر، آن‌ها را به‌صورت مکرر در معرض مخاطبان قرار می‌دهند.

به این ترتیب، واژه‌هایی که در آغاز در جوامع خاص اینترنتی ظهور می‌کنند، در مدت زمانی کوتاه به جریان اصلی راه یافته و حتی وارد ادبیات روزمره کاربران در خارج از فضای مجازی می‌شوند. این فرایند به معنای ایجاد نوعی «تسریع زبانی» است؛ زیرا الگوریتم‌ها عملاً سرعت انتقال واژگان نو را چندین برابر کرده، دامنهٔ اجتماعی آن‌ها را گسترده‌تر ساخته و امکان شکل‌گیری یک پویایی نوین در چرخه حیات زبانی را فراهم می‌کنند. افزون بر این، الگوریتم‌ها با تشدید رقابت میان انواع محتوا موجب می‌شوند تنها اصطلاحاتی که بیشترین ظرفیت سرگرم‌کنندگی، شوخ‌طبعی یا کارکرد هویتی دارند باقی بمانند و از رهگذر این غربالگری دیجیتال، زبان وارد مرحله‌ای تازه از تکامل می‌شود.

نقش کارکرد اجتماعی اصطلاحات

پدیده‌هایی همچون ظهور میم‌های اینترنتی مشهور «brain rot» به ظاهر فاقد معنا یا حتی نماد افول فرهنگی تلقی می‌شوند، اما واقعیت آن است که این گونه اصطلاحات اغلب کارکردهای اجتماعی مهمی دارند. این واژگان امکان تمایزگذاری میان گروه‌های درون‌اجتماعی و برون‌اجتماعی را فراهم می‌آورند و نوعی حس تعلق گروهی ایجاد می‌کنند. در بسیاری از موارد، استفاده این اصطلاحات به منزلهٔ نشانه‌ای برای شناسایی اعضای یک جامعهٔ مجازی یا نسل خاص عمل می‌کند و نوعی رمز مشترک زبانی می‌سازد که بیرون از آن جامعه کمتر قابل فهم است.

همان‌گونه که نظریه‌های کلاسیک زبان‌شناسی اجتماعی تأکید کرده‌اند، زبان همیشه ابزاری برای هویت‌بخشی و انسجام گروهی بوده است. از این منظر، حتی اصطلاحات زودگذر اینترنتی نیز در خدمت همان کارکرد دیرینه زبان قرار می‌گیرند و با ایجاد مرزهای نمادین میان «خودی» و «دیگری»، سازوکار بازتولید هویت جمعی را در فضای دیجیتال تقویت می‌کنند.

فروپاشی بافتار و پیامدهای فرهنگی

یکی از مفاهیم مهم در تحلیل تحولات زبانی در شبکه‌های اجتماعی، «فروپاشی بافتار» یا «Context Collapse» است. در این شرایط، واژگانی که ریشه در بافت‌های خاص فرهنگی یا قومی دارند، از طریق الگوریتم‌ها و سازوکارهای توزیع خودکار محتوا به مخاطبانی گسترده و ناهمگون منتقل می‌شوند. در نتیجه، معنای اولیه این اصطلاحات که در یک بستر فرهنگی خاص تثبیت شده بود، به‌تدریج کمرنگ گشته و در بافت‌های متفاوت و حتی متناقض بازتفسیر می‌شود.

به‌عنوان نمونه، بسیاری از اصطلاحات برآمده از فرهنگ‌های کوچک نظیر سیاه‌پوستان در ایالات متحده، با گسترش در تیک‌تاک یا اینستاگرام از زمینه اولیه جدا شده و کاربرد عمومی می‌یابند. این فرایند هرچند به گسترش زبانی و افزایش تنوع واژگانی یاری می‌رساند، اما همزمان خطر «کمرنگ‌سازی فرهنگی» و از میان رفتن بار هویتی و تاریخی این واژگان را در بر دارد. در سطح کلان‌تر، فروپاشی زمینه می‌تواند منجر به بازتعریف نابرابر مالکیت فرهنگی و زبانی شود و پرسش‌های تازه‌ای درباره عدالت زبانی و حفاظت از سرمایه‌های نمادین جوامع به میان آورد.

سرعت چرخه واژگان و پیامدهای ارتباطی

یکی دیگر از ویژگی‌های عصر شبکه‌های اجتماعی، شتاب بی‌سابقه چرخه عمر واژگان است. در حالی که اصطلاحات زبانی در گذشته برای مدتی نسبتاً طولانی میان مردم در گردش بودند، امروزه عبارات خاص زاده شده در بستر دیجیتال، ظرف چند هفته اوج گرفته و سپس محو می‌شوند. به عقیده کارشناسان، این سرعت در زایش و زوال واژگان بیانگر آن است که زبان در محیط‌های دیجیتال بیش از هر زمان دیگری تابع منطق «مد و ترند» عمل می‌کند.

از منظر مطالعات رسانه‌ای، این وضعیت بازتاب گذار از «ارتباط زمان‌محور» به «ارتباط مکان‌محور» در چارچوب نظری هارولد اینیس است. در ارتباط زمان‌محور، پایداری و ماندگاری پیام اهمیت دارد، حال آنکه در ارتباط مکان‌محور، گسترهٔ دسترسی و سرعت انتشار در اولویت است. در همین راستا، چنین تغییری موجب می‌شود که اگرچه زبان در حال غنا یافتن و تولید واژگان متنوع است، اما تداوم سنت‌های گفتاری بلندمدت با چالش مواجه شود.

افزون بر این، چرخه سریع واژگان می‌تواند پیامدهایی برای حافظه فرهنگی و بازتولید نسل به نسل مفاهیم داشته باشد؛ زیرا اصطلاحات به سرعت فراموش می‌شوند و فرصت تثبیت در ساختار زبان معیار یا ادبی را نمی‌یابند.

مقاومت فرهنگی و خلاقیت زبانی

با وجود سلطه الگوریتم‌ها، زبان همواره بستر مقاومت فرهنگی نیز بوده است. از همین روی، کاربران در مواجهه با محدودیت‌ها و سازوکارهای سانسور، اصطلاحات تازه‌ای می‌سازند که در ادبیات پژوهشی از آن با عنوان «الگوسپیک» (Algospeak) یاد می‌شود. این پدیده نشان می‌دهد که زبان می‌تواند به ابزار دور زدن محدودیت‌های فنی و سیاسی تبدیل شود و کاربران با ابداع واژگان تازه یا تغییر معانی موجود، مرزهای سانسور را جابه‌جا کنند.

به عقیده برخی متخصصان حوزه زبان‌شناسی، چنین مواردی تنها تغییر واژه‌ای ساده نیستند، بلکه بیانگر نوعی مقاومت اجتماعی در برابر سلطه ساختارهای نظارتی و مبتنی بر کنترل است. این گونه تحولات نشان می‌دهد که زبان نه‌تنها ابزاری برای سازگاری با فشارهای ساختاری است، بلکه ظرفیت مقاومت، بازآفرینی و ایجاد فضاهای تازه برای بیان هویت و تجربه جمعی را نیز داراست.

جمع‌بندی

در نهایت، به نظر می‌رسد که تحولات زبانی در شبکه‌های اجتماعی، نه نشانه فروپاشی زبان بلکه بیانگر تداوم روند طبیعی تحول آن در بستری نوین هستند. الگوریتم‌ها با شتاب‌بخشی به فرایند تکامل، امکان ظهور و زوال سریع واژگان را فراهم کرده‌اند و از این رهگذر نوعی پویایی بی‌وقفه در حیات زبانی ایجاد نموده‌اند. این تحولات از یک سو فرصت‌های تازه‌ای برای خلاقیت زبانی، شکل‌گیری سبک‌های بیانی نو و انسجام اجتماعی به همراه داشته و از سوی دیگر خطر فروپاشی زمینه‌های فرهنگی، گسست حافظه تاریخی و فراموشی سنت‌های گفتاری پایدار را تشدید کرده است.

بر همین اساس، تحلیل این پدیده نیازمند رویکردی دوسویه و متوازن است که از یک طرف پذیرش زبان به‌مثابه موجودی پویا، خلاق و انعطاف‌پذیر و از سوی دیگر آگاهی انتقادی و هوشیارانه نسبت به پیامدهای فرهنگی، اجتماعی و هویتی آن را در بر می‌گیرد. تنها از رهگذر چنین رویکردی می‌توان میان نوآوری‌های زبانی و حفاظت از میراث فرهنگی توازن برقرار کرد.