ضدعفونی تهویه خودروها، قطارها و هواپیماها با فناوری هسته‌ای

فناوری هسته‌ای با بهره‌گیری از پرتوهای یون‌ساز، روشی نوین و کارآمد برای ضدعفونی کامل و غیرشیمیایی سامانه‌های تهویه ارائه می‌دهد.

کد خبر: ۳۴۶۴۴۵

۰۵ آذر ۱۴۰۴ / ۲۰:۰۴

به گزارش روزپلاس، تهویه مطبوع در خودروها، قطارها و هواپیماها وظیفه حیاتی در تأمین آسایش و سلامت مسافران دارد. بااین‌حال، تجمع گردوغبار، رطوبت و مواد آلی در فیلترها و کانال‌های هوا محیطی مناسب برای رشد باکتری‌ها، قارچ‌ها و ویروس‌ها فراهم می‌کند. روش‌های سنتی ضدعفونی، غالباً مبتنی بر مواد شیمیایی‌اند که می‌توانند مشکلات زیست‌محیطی و حساسیت‌های تنفسی ایجاد کنند. فناوری هسته‌ای با استفاده از پرتوهای گاما یا الکترون، جایگزینی مؤثر و پایدار برای این چالش‌ها ارائه کرده است.

ضرورت و اهمیت موضوع

با توجه به گسترش سفرهای هوایی و ریلی، روزانه میلیون‌ها نفر در معرض هوای فیلترشده سیستم‌های تهویه قرار می‌گیرند. در شرایطی مانند پاندمی کووید-19، اهمیت کنترل عوامل بیماری‌زا در سامانه‌های تهویه بیش از پیش نمایان شد. پرتودهی هسته‌ای می‌تواند تضمین کند که هوای داخل وسایل نقلیه عاری از آلودگی‌های میکروبی است. این امر ضمن اینکه به بهبود سلامت عمومی کمک می‌کند، اعتماد مسافران به ایمنی سفر را نیز افزایش می‌دهد.

معرفی و اصول کلی فناوری

پرتودهی هسته‌ای در ضدعفونی سیستم‌های تهویه بر اساس توانایی پرتوهای یون‌ساز در تخریب ساختار DNA یا RNA میکروارگانیسم‌ها عمل می‌کند. پرتوهای گاما، پرتو ایکس و الکترون‌های پرانرژی قادرند در عمق فیلترها و کانال‌های هوا نفوذ کرده و تمامی عوامل بیماری‌زا را غیرفعال کنند. این فرایند بدون نیاز به افزودن ماده شیمیایی انجام می‌شود و هیچ اثری مضر در هوا باقی نمی‌گذارد.

اجزای اصلی سیستم

یک سامانه پرتودهی برای ضدعفونی تهویه شامل منبع پرتو (مانند کبالت-60 یا شتاب‌دهنده الکترون)، محفظه حفاظتی، سامانه انتقال هوا و واحد کنترل است. فیلترها و مسیرهای هوای سیستم تهویه در معرض پرتو قرار می‌گیرند و در عرض چند ثانیه تا چند دقیقه ضدعفونی کامل انجام می‌شود. استفاده از حفاظ‌های سربی و سنسورهای پایش پرتوی، ایمنی کارکنان و مسافران را تضمین می‌کند.

انواع کاربردها

این فناوری در صنایع مختلف حمل‌ونقل کاربرد دارد. در خودروهای عمومی مانند اتوبوس‌ها، پرتودهی می‌تواند از شیوع بیماری‌های واگیردار جلوگیری کند. در قطارهای پرسرعت و مترو، پرتودهی برای ضدعفونی دوره‌ای فیلترها و کانال‌ها به‌کار می‌رود. در هواپیماها نیز استفاده از این فناوری موجب افزایش اعتماد مسافران و کاهش هزینه‌های ضدعفونی شیمیایی شده است. حتی در کشتی‌های مسافربری نیز این روش می‌تواند مورد استفاده قرار گیرد.

استانداردها و دستورالعمل‌ها

کاربرد پرتو در صنایع حمل‌ونقل نیازمند رعایت دقیق استانداردها و دستورالعمل‌هاست. سازمان جهانی بهداشت (WHO) و آژانس بین‌المللی انرژی اتمی (IAEA) چارچوب‌هایی برای ضدعفونی با پرتو تدوین کرده‌اند. همچنین مقررات ملی درباره حمل‌ونقل و ذخیره‌سازی منابع پرتوی باید به‌طور کامل رعایت شود. رعایت این دستورالعمل‌ها موجب می‌شود استفاده از این فناوری ایمن و قابل اعتماد باشد.

تأثیرات اقتصادی

هزینه‌های مربوط به نگهداری و ضدعفونی سیستم‌های تهویه، سهم قابل توجهی در بودجه شرکت‌های حمل‌ونقل دارد. استفاده از پرتودهی هسته‌ای، به‌واسطه سرعت بالا و حذف مواد شیمیایی، هزینه‌های جاری را کاهش می‌دهد. همچنین این فناوری از کاهش عمر تجهیزات به‌دلیل خوردگی یا باقی‌مانده مواد شیمیایی جلوگیری می‌کند. در نتیجه، هم شرکت‌های حمل‌ونقل و هم مسافران از منافع اقتصادی آن بهره‌مند می‌شوند.

فرآیند و روش اجرا

روش کار به این صورت است که فیلترها و کانال‌های سیستم تهویه در معرض پرتوهای یون‌ساز قرار می‌گیرند. شدت و مدت تابش بر اساس نوع وسیله نقلیه و سطح آلودگی تعیین می‌شود. پرتودهی می‌تواند به‌صورت دوره‌ای در مراکز نگهداری وسایل نقلیه یا حتی به‌صورت نصب سامانه‌های کوچک در داخل وسیله انجام گیرد. سرعت ضدعفونی و امکان کنترل دقیق، از ویژگی‌های برجسته این روش است.

مزایای این روش نسبت به روش‌های سنتی

روش‌های سنتی مبتنی بر مواد شیمیایی مشکلاتی مانند باقی‌ماندن بوی ناخوشایند، ایجاد حساسیت در مسافران و افزایش هزینه‌ها را به‌دنبال دارند. پرتودهی هسته‌ای بدون هیچ‌گونه اثر جانبی، تمامی میکروارگانیسم‌ها را نابود می‌کند. همچنین این روش قابلیت ضدعفونی کامل حتی در نقاط غیرقابل دسترس سیستم تهویه را دارد. پایداری نتایج و عدم نیاز به تکرار مکرر نیز از دیگر مزایای مهم آن است.

چالش‌ها و محدودیت‌ها

باوجود مزایا، این فناوری با چالش‌هایی نیز روبه‌رو است. مهم‌ترین مسئله، هزینه بالای تجهیزات اولیه و نیاز به آموزش تخصصی اپراتورهاست. همچنین مدیریت و نگهداری منابع پرتوی باید مطابق قوانین سخت‌گیرانه انجام شود. نگرانی‌های عمومی درباره پرتو و ایمنی نیز می‌تواند مانعی برای پذیرش سریع این فناوری باشد. بااین‌حال، تجربیات جهانی نشان داده که با اطلاع‌رسانی درست و رعایت اصول ایمنی، این محدودیت‌ها قابل مدیریت‌اند.

اثر این روش در رفع چالش‌ها

یکی از چالش‌های بزرگ در سیستم‌های تهویه وسایل نقلیه، باقی‌ماندن آلودگی‌های میکروبی حتی پس از ضدعفونی شیمیایی است. پرتودهی هسته‌ای با نابودکردن ساختار ژنتیکی عوامل بیماری‌زا، تضمین می‌کند که هیچ میکروارگانیسمی قادر به تکثیر نباشد. این فناوری به‌ویژه در رفع مشکل قارچ‌ها و باکتری‌های مقاوم به مواد شیمیایی بسیار مؤثر عمل کرده و سطح ایمنی بالاتری فراهم می‌سازد.

نوآوری‌ها و پیشرفت‌های اخیر

پیشرفت‌های اخیر شامل طراحی سامانه‌های پرتودهی کوچک و قابل حمل است که می‌توانند در مراکز خدمات خودرو یا پایگاه‌های نگهداری قطارها و هواپیماها استفاده شوند. همچنین ترکیب پرتودهی با فناوری نانو باعث تولید فیلترهای نوینی شده که پس از پرتودهی، خاصیت آنتی‌باکتریال طولانی‌مدت پیدا می‌کنند. استفاده از هوش مصنوعی برای تنظیم دوز پرتوی به‌صورت خودکار نیز به‌عنوان یک نوآوری در حال توسعه است.

آینده‌پژوهی و روندهای آتی

در آینده انتظار می‌رود پرتودهی به‌عنوان یک استاندارد جهانی برای ضدعفونی سیستم‌های تهویه پذیرفته شود. توسعه شتاب‌دهنده‌های الکترونی کوچک و ارزان، امکان نصب آن‌ها در تأسیسات نگهداری خودروها و هواپیماها را فراهم خواهد کرد. همچنین ادغام این فناوری با سامانه‌های هوشمند مدیریت ناوگان، می‌تواند به پایش مستمر کیفیت هوا و ضدعفونی خودکار منجر شود.

مسائل ایمنی و نظارتی

پرتودهی با پرتوهای یون‌ساز مستلزم رعایت اصول دقیق ایمنی است. کارکنان باید آموزش‌های لازم را ببینند و ابزارهای حفاظتی مانند دوزیمتر در اختیار داشته باشند. سازمان‌های بین‌المللی مانند IAEA و ICRP دستورالعمل‌هایی جامع برای ایمنی در کاربرد پرتو تدوین کرده‌اند. همچنین دولت‌ها موظف‌اند قوانین سخت‌گیرانه‌ای برای حمل‌ونقل، ذخیره‌سازی و دفع منابع پرتوی اعمال کنند.

نقش دانشگاه‌ها و مراکز پژوهشی

دانشگاه‌ها و مراکز تحقیقاتی در توسعه و تجاری‌سازی این فناوری نقش کلیدی دارند. پژوهش‌های آن‌ها شامل بررسی اثر پرتو بر انواع میکروارگانیسم‌ها، طراحی دستگاه‌های نوین و ارزیابی ایمنی زیست‌محیطی است. همچنین همکاری صنعت و دانشگاه به توسعه استانداردهای ملی و بین‌المللی کمک می‌کند و موجب افزایش اعتماد عمومی به این فناوری می‌شود.

ابعاد زیست‌محیطی

یکی از مزایای پرتودهی، حذف مصرف مواد شیمیایی ضدعفونی‌کننده است که معمولاً اثرات زیست‌محیطی نامطلوبی دارند. این روش هیچ پسماند شیمیایی تولید نمی‌کند و تنها نیازمند مدیریت مناسب منابع پرتوی است. کاهش مصرف مواد شیمیایی به معنای کاهش انتشار ترکیبات مضر در محیط و بهبود کیفیت هوای شهری است. ازاین‌رو پرتودهی یک گزینه پایدار و دوستدار محیط‌زیست محسوب می‌شود.

مقایسه با فناوری‌های جایگزین

روش‌های جایگزین مانند استفاده از اشعه فرابنفش (UV-C) یا ضدعفونی با ازن نیز در سیستم‌های تهویه استفاده می‌شوند. بااین‌حال، پرتوهای یون‌ساز قدرت نفوذ بیشتری دارند و می‌توانند تمامی بخش‌های داخلی سیستم را ضدعفونی کنند. علاوه‌براین، پرتودهی برخلاف ازن یا مواد شیمیایی، هیچ‌گونه ترکیب ثانویه مضر تولید نمی‌کند. همین برتری‌ها موجب شده پرتودهی به‌عنوان گزینه‌ای مطمئن‌تر و مؤثرتر شناخته شود.

توصیه‌های سیاستی و صنعتی

برای گسترش این فناوری، دولت‌ها باید مشوق‌هایی برای سرمایه‌گذاری بخش خصوصی فراهم کنند. تدوین استانداردهای ملی، ایجاد مراکز آزمایشگاهی مجهز و حمایت از پروژه‌های تحقیقاتی از اقدامات ضروری است. همچنین آگاهی‌رسانی عمومی درباره ایمنی پرتودهی می‌تواند به پذیرش اجتماعی این روش کمک کند و راه را برای به‌کارگیری گسترده‌تر آن در صنعت حمل‌ونقل هموار سازد.

جمع‌بندی

پرتودهی هسته‌ای روشی نوین، ایمن و کارآمد برای ضدعفونی سیستم‌های تهویه وسایل نقلیه است. این فناوری با نابودسازی کامل عوامل بیماری‌زا، افزایش ایمنی بهداشتی مسافران و کاهش هزینه‌های نگهداری همراه است. هرچند چالش‌هایی مانند هزینه اولیه و الزامات ایمنی وجود دارد، اما چشم‌انداز آینده نشان می‌دهد که پرتودهی نقشی کلیدی در بهبود سلامت عمومی و ارتقای استانداردهای حمل‌ونقل ایفا خواهد کرد.

----------

منابعی برای مطالعه بیشتر

M. Raffi, Radiation Applications in Air Treatment, Springer, 2020.

WHO. Guidelines for Indoor Air Quality in Transport Systems, 2021.

A. Kumar, Gamma Radiation for Microbial Control, Elsevier, 2019.

IAEA. Radiation Technology for Health and Industry, Vienna, 2021.

S. Thomas, Applications of Ionizing Radiation in Transport Systems, Wiley, 2020.

European Aviation Safety Agency (EASA). Air Quality and Disinfection Standards, 2021.

OECD. Economic Impacts of Radiation Technologies in Transport, 2020.

Y. Chen, Practical Methods for Air Duct Sterilization, Journal of Environmental Engineering, 2019.

H. Becker, Non-Chemical Methods of HVAC Disinfection, Springer, 2020.

R. Gupta, Challenges in Radiation Sterilization of Air Systems, Taylor & Francis, 2021.

World Bank. Infrastructure and Public Health Safety Report, 2020.

K. Zhao, Advances in Portable Electron Beam Systems, Elsevier, 2022.

German Rail Institute. Case Studies in HVAC Radiation Sterilization, 2020.

European Commission. Future of Smart Air Quality Technologies, 2021.

ICRP. Radiation Protection in Industrial Applications, 2020.

MIT Environmental Research Center. Annual Report on Air Sterilization Technologies, 2021.

UNEP. Sustainable Alternatives to Chemical Disinfectants, 2020.

J. Han, Comparative Study of Air Disinfection Technologies, Springer, 2021.

Asian Development Bank (ADB). Policy Support for Innovative Transport Technologies, 2021.

K. Wilson, Radiation and Sustainable Public Health, Cambridge University Press, 2022.