به گزارش روزپلاس، نشست تخصصی «گفت‌وگو درباره مسئله ایران و هویت ایرانی» با حضور قاسم پورحسن استاد دانشگاه علامه طباطبایی، حسن بلخاری استاد دانشگاه تهران و مدیر گروه مطالعات عالی هنر، و زهرا حاجی‌شاه‌کرم پژوهشگر و مدرس دانشگاه، برگزار شد.
سخنرانان در این نشست از منظرهای فلسفی، تاریخی، فرهنگی و اجتماعی به بررسی مفهوم هویت ایرانی پرداختند و بر ضرورت بازاندیشی در میراث تمدنی ایران، بازشناسی مؤلفه‌های اخلاقی و معنوی آن و فراهم کردن زمینه‌های گفت‌وگوی عمومی درباره مسائل مشترک تأکید کردند.
زهرا حاجی‌شاه‌کرم مدیر نشست مورد اشاره، در آغاز برنامه با تأکید بر اهمیت شکل‌گیری فضاهای عمومی برای گفت‌وگو درباره مسائل مشترک جامعه، گفت‌وگو را صرفاً انتقال اطلاعات یا بیان دیدگاه‌های فردی ندانست، بلکه آن را مستلزم شنیدن دیگری، مواجهه انتقادی با باورهای خود و آمادگی برای بازاندیشی معرفی کرد.
او با اشاره به مفهوم «حوزه عمومی» در اندیشه یورگن هابرماس و تحولات تاریخی فضاهای گفت‌وگو در جوامع اروپایی، بر ظرفیت مکان‌هایی مانند کافه‌ها برای ایفای نقشی فراتر از کارکردهای تجاری و تفریحی تأکید کرد. به اعتقاد او، چنین فضاهایی می‌توانند به عرصه‌هایی برای تبادل تجربه، طرح پرسش‌های اجتماعی و شکل‌گیری افکار عمومی تبدیل شوند.
حاجی‌شاه‌کرم با اشاره به سه کارکرد آموزشی، فرهنگی و اجتماعی این فضاها، توضیح داد: کافه‌ها می‌توانند زمینه پیوند دانش دانشگاهی با تجربه زیسته شهروندان را فراهم کنند، میزبان برنامه‌های فرهنگی و نشست‌های فکری باشند و شبکه‌هایی از شهروندان فعال و دغدغه‌مند را شکل دهند. البته تحقق چنین کارکردی مستلزم آن است که این فضاها به محیط‌هایی محدود به طبقات خاص تبدیل نشوند و امکان مشارکت گروه‌های مختلف اجتماعی، از جمله زنان، اقشار کم‌برخوردار و گروه‌های به‌حاشیه‌رانده‌شده را فراهم آورند.
از نگاه او، دانشگاهیان نیز این میان مسئولیت دارند میان دانشگاه و جامعه، کلاس درس و زندگی روزمره و دانش تخصصی و مسائل عمومی پیوند برقرار کنند. بر این اساس، گفت‌وگو درباره ایران و هویت ایرانی نباید به محافل محدود دانشگاهی منحصر بماند، بلکه باید به بخشی از حیات اجتماعی و تجربه عمومی شهروندان تبدیل شود.
در ادامه نشست قاسم پورحسن استاد دانشگاه علامه طباطبایی، با طرح این پرسش که ایران را باید چگونه فهم کرد، بر ضرورت فراتر رفتن از برداشت‌های صرفاً سیاسی، جغرافیایی و دولت‌محور از مفهوم ایران تأکید کرد. از نظر او، ایران تنها یک واحد سرزمینی یا ساختار سیاسی نیست، بلکه واجد لایه‌های تاریخی، فرهنگی، معنوی و تمدنی است که در طول قرن‌ها استمرار یافته‌اند.
او با ارجاع به آثاری همچون «تربیت کوروش» اثر گزنفون، به اهمیت فضیلت، اخلاق و دانایی در سنت‌های مربوط به حکمرانی در ایران باستان پرداخت و یادآور شد که شناخت ایران مستلزم توجه به میراث فکری و اخلاقی آن، در کنار تحولات سیاسی و تاریخی است.
پورحسن همچنین با اشاره به دیدگاه‌های متفکرانی چون میشل فوکو و ادوارد سعید، ضرورت توجه به چگونگی بازنمایی ایران و شرق در نظام‌های معرفتی و فکری غرب را مطرح کرد. به اعتقاد او، شناخت هویت ایرانی تنها با بررسی روایت‌های بیرونی از ایران کامل نمی‌شود، بلکه باید روایت ایرانیان از تاریخ، فرهنگ و جایگاه خودشان نیز مورد توجه قرار گیرد.
این استاد دانشگاه با تأکید بر استمرار تاریخی و فرهنگی ایران، میراث معنوی و حکمی این سرزمین را از مؤلفه‌های مهم هویت آن دانست و به نقش چهره‌هایی همچون زرتشت، ابن‌سینا، فارابی و سهروردی در شکل‌گیری و تداوم سنت‌های فکری ایران اشاره کرد. او همچنین زبان فارسی و میراث حکمت ایرانی را از عوامل مهم حفظ پیوندهای فرهنگی و تمدنی در دوره‌های مختلف تاریخی برشمرد.
پورحسن در ادامه، سه الگوی متفاوت برای فهم ایران را از یکدیگر متمایز کرد: ایران به‌مثابه دولت ـ ملت، ایران در قالب یک امپراتوری و ایران به‌عنوان یک هویت تمدنی و معنوی. در این چارچوب، او بر ظرفیت الگوی سوم برای توضیح وجوهی از هویت ایران تأکید کرد که در دو الگوی دیگر به‌طور کامل قابل توضیح نیستند.
او همچنین با طرح نقدهایی درباره محدودیت‌های تمدن مدرن و غلبه نگاه مادی و ابزارمحور به زندگی، بر ضرورت توجه به ابعاد اخلاقی، معنوی و انسانی تمدن تأکید کرد. از منظر او، قدرت و جایگاه یک جامعه را نمی‌توان صرفاً با شاخص‌هایی مانند توان اقتصادی، نظامی و جغرافیایی سنجید؛ میراث فکری و اخلاقی و توانایی آن جامعه برای ارائه تصویری معنادار از انسان و جهان نیز اهمیت دارد.
حسن بلخاری استاد دانشگاه تهران و مدیر گروه مطالعات عالی هنر، در بخش دیگری از نشست به بررسی مفهوم هنر در سنت فکری و فرهنگی ایران پرداخت و با تمرکز بر تعبیر مشهور «هنر نزد ایرانیان است و بس» در شاهنامه فردوسی، این پرسش را مطرح کرد که مراد از هنر در این عبارت چیست و آیا می‌توان آن را صرفاً به معنای امروزی هنر، یعنی مجموعه‌ای از رشته‌ها و مهارت‌های هنری، در نظر گرفت؟
وی با اشاره به ضرورت بررسی ریشه‌های تاریخی و زبانی این مفهوم در متون کهن ایرانی، میان هنر و مفاهیمی مانند فن و صناعت تمایز قائل شد و توضیح داد که هنر در سنت ایرانی، افزون بر مهارت و توانایی، با مفاهیمی چون خرد، نیکویی، شایستگی و فضیلت‌های اخلاقی پیوند داشته است.
بلخاری با استناد به برخی متون کهن، از جمله گاهان و متون پهلوی، به پیوند هنر با اندیشه نیک و قدرت تشخیص خیر و شر اشاره کرد و یادآور شد که در این سنت، هنر مفهومی صرفاً ظاهری و فنی نیست، بلکه با کیفیت وجودی و اخلاقی انسان ارتباط دارد. او همچنین با اشاره به جایگاه خرد در شاهنامه فردوسی، بر همراهی هنر و خرد در سنت فکری ایران تأکید کرد.
این استاد دانشگاه در ادامه، با ارجاع به بخش‌هایی از کتاب پنجم دینکرد، به مجموعه‌ای از صفات و فضیلت‌های منسوب به سنت ایرانی اشاره کرد؛ صفاتی همچون خرد نیک، راستی، پیمان‌داری، سپاسگزاری، آزادگی، بخشندگی، امیدواری و دوست داشتن نیکان. از نظر او، تعبیر فردوسی درباره هنر ایرانی را باید در پرتو چنین منظومه‌ای از ارزش‌های اخلاقی و انسانی فهم کرد، نه صرفاً به‌عنوان اشاره‌ای به مهارت‌های هنری یا برتری در تولید آثار زیبا.
بلخاری همچنین گفت: چنین برداشتی از هنر و هویت ایرانی نباید به معنای برتری ذاتی قومی یا نژادی تلقی شود. سخن از میراثی فرهنگی و اخلاقی است که ارزش‌های آن قابلیت گسترش و تعمیم به همه انسان‌ها را دارند. او در همین زمینه، فرهنگ را فرایندی برای پرورش و شکوفایی استعدادهای انسانی دانست؛ فرایندی که در آن ظرفیت‌های بالقوه انسان به فضیلت‌ها و توانایی‌های بالفعل تبدیل می‌شوند. مجموع مباحث مطرح‌شده در این نشست نشان داد مسئله هویت ایرانی را نمی‌توان به یک تعریف محدود یا یک مؤلفه منفرد فروکاست. از یک سو، فهم ایران مستلزم توجه به استمرار تاریخی، میراث تمدنی و سنت‌های فکری و معنوی آن است و از سوی دیگر، بازشناسی این میراث بدون گفت‌وگو، نقد و بازاندیشی اجتماعی نمی‌تواند به درکی زنده و اثرگذار از هویت ایرانی منجر شود.
وی افزود: این‌میان، دیدگاه‌های مطرح‌شده از سوی سخنرانان، سه سطح مکمل از مواجهه با مسئله ایران را پیش روی مخاطبان قرار داد: ضرورت ایجاد فضاهای عمومی برای گفت‌وگو و مشارکت اجتماعی، توجه به لایه‌های تاریخی و تمدنی هویت ایران و بازخوانی مفاهیم فرهنگی و اخلاقی همچون هنر، خرد و فضیلت در سنت ایرانی. بر این اساس، هویت ایرانی نه صرفاً میراثی متعلق به گذشته، بلکه موضوعی زنده و مرتبط با شیوه اندیشیدن، زیستن و مواجهه جامعه با مسائل امروز است؛ میراثی که تداوم و پویایی آن به میزان توانایی جامعه در بازشناسی انتقادی ارزش‌های خود و تبدیل آن‌ها به تجربه‌ای معاصر وابسته است.